Czy państwo ma prawo bezterminowo gromadzić odciski palców i profile DNA obywateli? Czy fakt, że w przeszłości zostałeś skazany za przestępstwo – nawet jeśli kara została już dawno odbyta, a skazanie uległo zatarciu – uprawnia służby do przetwarzania Twoich danych biometrycznych aż do Twojej śmierci?
Odpowiedź na to pytanie przynosi przełomowy wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 stycznia 2024 r. w sprawie C-118/22 (Director na Direktsia „Obshtestveni poruchki” pri MVR). Orzeczenie to wyznacza rygorystyczne granice dla samowoli organów ścigania i stanowi potężne narzędzie w walce o ochronę prywatności obywateli.
W tym artykule omawiamy stan faktyczny tej sprawy, kluczowe wnioski TSUE oraz to, jakie znaczenie ma ten wyrok dla osób, których dane znajdują się w rejestrach policyjnych (takich jak polski system KSIP).
Stan faktyczny: Wpis do rejestru „aż do śmierci”
Sprawa dotyczyła obywatela Bułgarii (OG), który w 2012 roku został prawomocnie skazany za składanie fałszywych zeznań (przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego) na karę jednego roku ograniczenia wolności. W związku z wszczętym postępowaniem jego dane biometryczne (odciski palców) oraz genetyczne (profil DNA) zostały wprowadzone do policyjnej bazy danych.
OG odbył zasądzoną karę, a po upływie odpowiedniego czasu jego skazanie uległo zatarciu z mocy prawa. Z perspektywy prawa karnego stał się osobą niekaraną.
Kiedy jednak zwrócił się do organów policji z wnioskiem o wykreślenie jego danych z rejestru biometrycznego, spotkał się odmową. Bułgarskie przepisy przewidywały bowiem, że dane osób skazanych za przestępstwa umyślne ścigane z oskarżenia publicznego są przechowywane w bazie policyjnej automatycznie i bezterminowo – aż do śmierci danej osoby, bez możliwości wcześniejszego wnioskowania o ich usunięcie.
Sprawa trafiła do Sądu Administracyjnego w Sofii, który skierował pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości UE.
Co orzekł Trybunał Sprawiedliwości UE?
TSUE dokonał wykładni przepisów Dyrektywy (UE) 2016/680 (tzw. dyrektywy policyjnej, stanowiącej odpowiednik RODO w obszarze działań służb i organów ścigania).
Trybunał uznał, że unijne prawo sprzeciwia się przepisom krajowym, które zezwalają na automatyczne i bezterminowe przechowywanie danych biometrycznych oraz genetycznych osób prawomocnie skazanych.
Kluczowe tezy wyroku TSUE:
-
Brak automatyzmu: Sam fakt prawomocnego skazania za przestępstwo umyślne w przeszłości nie daje organom państwowym nieograniczonej w czasie legitymacji do przetwarzania tak wrażliwych danych, jak profil DNA czy odciski palców.
-
Obowiązek weryfikacji i retencji: Państwo członkowskie ma obowiązek ustanowienia konkretnych terminów usuwania danych z baz policyjnych lub wprowadzania mechanizmu regularnego przeglądu, mającego na celu ustalenie, czy dalsze przetwarzanie danych jest nadal niezbędne do celów zapobiegania przestępczości.
-
Zasada proporcjonalności: Przechowywanie danych biometrycznych aż do śmierci danej osoby, bez uwzględnienia charakteru popełnionego czynu, braku ponownego wejścia w konflikt z prawem czy faktu zatarcia skazania, narusza podstawowe prawo do prywatności i ochrony danych osobowych.
Praktyczne konsekwencje dla obywateli i pełnomocników
Wyrok w sprawie C-118/22 to nie tylko rozważania teoretyczne – ma on bezpośrednie przełożenie na praktykę stosowania prawa w Polsce i całej Unii Europejskiej.
1. Podstawa do wniosków o usunięcie danych z baz służb
Polska policja oraz inne służby przetwarzają ogromne ilości danych w bazach takich jak Krajowy System Informacyjny Policji (KSIP). Wyrok TSUE daje poszkodowanym obywatelom oraz ich pełnomocnikom silną podstawę prawną do kwestionowania bezterminowej retencji wpisów po zatarciu skazania lub umorzeniu postępowań.
2. Standard ochrony danych biometrycznych
Dane biometryczne i genetyczne to dane szczególnej kategorii. Zapewniają one jednoznaczną identyfikację człowieka i mają charakter nieodwracalny. Zgodnie z wyrokiem TSUE, organy państwowe nie mogą traktować zbierania i przechowywania tych danych jako procedury rutynowej i bezterminowej.
3. Konieczność zmian w prawie krajowym
Orzeczenie to nakłada na ustawodawców krajowych obowiązek dostosowania przepisów regulujących działanie baz policyjnych tak, aby przewidywały one realne terminy usuwania wpisów oraz procedury odwoławcze dla obywateli.
Często zadawane pytania (FAQ)
Czy po zatarciu skazania moje dane automatycznie znikają z baz policyjnych?
Niestety nie zawsze następuje to automatycznie. Często dane w systemach takich jak KSIP pozostają mimo zatarcia skazania na gruncie Kodeksu karnego. Wyrok TSUE w sprawie C-118/22 daje jednak formalne narzędzia, by domagać się ich weryfikacji i usunięcia przez organ.
Jakich danych dotyczy wyrok TSUE?
Wyrok dotyczy w szczególności danych biometrycznych (np. odciski palców, wizerunek twarzy) oraz danych genetycznych (profil DNA) osób skazanych za przestępstwa umyślne ścigane z oskarżenia publicznego.
Co mogę zrobić, jeśli policja odmawia usunięcia moich danych z rejestru?
W przypadku odmowy usunięcia danych z rejestrów policyjnych przysługuje prawo wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (PUODO) lub skierowania sprawy na drogę sądowoadministracyjną.
Jak nasza Kancelaria może Ci pomóc?
Sprawy z zakresu ochrony danych osobowych w relacji z organami ścigania wymagają połączenia wiedzy z zakresu prawa karnego, administracyjnego oraz unijnych regulacji RODO / Dyrektywy 2016/680.
Nasza kancelaria oferuje wsparcie w zakresie:
-
Audytu obecności wpisów w rejestrach i bazach danych służb (np. KSIP),
-
Sporządzania wniosków do organów policji i służb o usunięcie lub sprostowanie danych,
-
Reprezentacji w postępowaniach przed Prezesem UODO oraz przed sądami administracyjnymi.
Masz pytania dotyczące retencji Twoich danych lub chcesz wykreślić nieaktualny wpis z bazy policyjnej?[Skontaktuj się z naszą kancelarią], aby przeanalizować Twoją sytuację prawną.
